LÀM SAO ĐỂ LỢI ÍCH RIÊNG KHÔNG LÀM TỔN HẠI LỢI ÍCH CHUNG?

Trong kinh tế học có đề ra một tình huống như sau: lợi ích từng cá nhân không phù hợp với lợi ích tập thể, khiến cho khi tối đa hóa lợi ích, vì mỗi người lại khiến cho tất cả gặp nguy.

1. Các nhà sinh vật học quan sát rằng rằng bộ sừng của nai sừng tấm đực rất lớn. Khi thách đấu với nhau giành nai cái, các con nai đực sừng to thường chiếm ưu thế hơn trong cuộc chiến. Do đó, chỉ có những con nai sừng to mới duy trì nòi giống được, khiến cho sừng nai ngày càng to ra theo từng thế hệ.

Thế nhưng, do sừng ngày càng to cho nên nai khó chạy trốn khi bị săn đuổi vì bị mắc sừng vào bụi, cành cây. Như vậy, khi mà những con nai chạy theo lợi ích cá nhân (làm sừng càng to để có thể giành nai cái), thì một cách vô tình tự chúng đã khiến cho cả loài gặp nguy hiểm trước kẻ thù.

Các nhà kinh tế học cho rằng, phải chi tất cả các con nai ngồi lại họp bàn, đồng ý cắt bớt một nửa kích thước bộ sừng của mỗi con thì tốt. Khi đó, con nai sừng to nhất vẫn sẽ là con nai sừng to nhất, và tương quan lực lượng giữa hai con nai vẫn không đổi (con có sừng to hơn sau tiến trình cắt sừng vẫn là con có sừng to hơn), không làm thay đổi cục diện trận đấu. Hơn nữa, khi đó cả loài có bộ sừng gọn hơn, dễ chạy trốn và không bị kẹt giữa bụi cây nữa. Như vậy cả loài cùng có lợi.

2. Trong khi thi đấu đối kháng võ thuật như taekwondo, karate, khi hỏi đấu thủ họ muốn chọn mặc giáp hoặc không mặc giáp, thì 80% đấu thủ sẽ chọn không mặc giáp, vì nghĩ rằng mặc giáp sẽ khiến họ di chuyển chậm hơn nên có thể dễ ăn đòn hơn.

Có điều, khi đó thì cuộc đấu sẽ nguy hiểm hơn nhiều.
Giả sử cả hai đấu thủ đều mặc giáp, và khi mặc giáp thì họ di chuyển chậm đi 1 nửa chẳng hạn, thì kết quả cuộc đấu vẫn không thay đổi (do người giỏi hơn, sau khi mặc giáp và hai bên chậm đi 1 nửa, vẫn là người giỏi hơn). Do đó, các liên đoàn võ thuật đã quy định mỗi người thi đấu phải mặc giáp. Do kết quả không thay đổi, và cuộc đấu an toàn hơn, cho nên toàn bộ đấu thủ vẫn vui vẻ đồng ý quyết định này của liên đoàn võ thuật.

3. Lợi ích cá nhân và lợi ích tập thể, nếu đặt cả hai lên bàn cân thì ta sẽ để cho cân nghiêng về bên nào? Mỗi người sẽ muốn lợi ích cá nhân, còn tất cả mọi người thì lại muốn lợi ích tập thể. Đôi khi hành động của một người sẽ khiến khiến tập thể gặp nguy, dù cố ý hay vô tình. Mối quan hệ liên hoàn phía sau mỗi sự việc thực sự khó đoán, thậm chí làm việc thiện cũng phải xem xét dài lâu thấu đáo.

Xét cho cùng, “tôi” nằm trong “chúng ta”, “chúng ta” là do những “tôi” mà thành, nên có mâu thuẫn cũng là mâu thuẫn giữa cái chung và cái riêng, chứ không phải là mâu thuẫn đối kháng. Trong một tổ chức mà nói, trách nhiệm của những người lãnh đạo là phải có tầm nhìn thấu đáo, suy nghĩ cho lợi ích của cả tổ chức cũng như từng cá thể, và trách nhiệm của mỗi nhân viên cũng là tự trau dồi bản thân một cách đúng đắn để góp sức cho lợi ích chung. Nếu như mọi người đều có thể cùng nhau thoả thuận để đạt đến một công thức tối ưu lợi ích ngay từ đầu và xuyên suốt thì mọi thứ sẽ êm đẹp hơn rất nhiều.